User:PastelKos/latin

XIX
Marco Tullio Cicerone et Gaio Antonio consulibus, Lucius Sergius Catilina, nobilissimi generis vir sed ingenii pravissimi, contra rem publicam coniuravit. eum clari quidam sed improbi viri consecuti erant. Catilina a Cicerone ex urbe expulsus est. socii eius deprehensi sunt et in carcere strangulati sunt. ab Antonio, altero consule, Catilina ipse cum exercitu suo, proelio victus, interfectus est. Gaius Sallustius tradit multos etiam milites Romanos in eadem cruentissima pugna occisos esse, multos autem graviter vulneratos esse.

XX
Claudius quinquagesimo anno aetatis suae cepit imperium quodam mirabili casu exclusus ab insidiatoribus Caligulae recesserat in diaetam cui nomen est Hermaeum paulo post exterritus rumore caedis prorepsit ad proximum solarium et se abdidit inter vela praetenta foribus miles discurrens animadvertit pedes eius eum adgnovit latentem extractum eum salutavit imperatorem hinc adduxit eum ad commilitones suos ab his delatus est in castra tristis et trepidus dum turba obvia eum miseratur quasi moriturum postero die Claudius factus est imperator

XXI
Brenno duce Galli, deletis legionibus Romanorum, apud Alliam flumen everterunt urbem Romam praeter Capitolium, pro quo acceperunt immensam pecuniam. tum Camillus, qui fuerat diu in exilio apud Ardeam propter Veientanam praedam divisam non aequo iure, absens est factus dictator; is secutus est Gallos iam abeuntes: quibus interemptis recepit omne aurum. quod appensum illic dedit nomen civitati: nam Pisaurum dicitur, quod aurum pensatum est illic. post hoc factum rediit in exilium, unde tamen reversus est rogatus.

XXII
imitemur nostros Brutos, Camillos, Decios, Curios, Fabricios, Scipiones, innumerabiles alios, qui stabiliverunt hanc rem publicam; quos equidem repono in deorum immortalium coetu ac numero. amemus patriam, pareamus senatui, consulamus bonis; neglegamus praesentes fructus, serviamus gloriae posteritatis; putemus id, quod est rectissimum, esse optimum; speremus quae volumus, sed feramus quod acciderit; denique arbitremur corpus fortium virorum magnorumque hominum esse mortale, vero animi motus et gloriam virtutis esse sempiternam.

ΧΧΙΙΙ
aegrotabat Caecina Paetus, maritus Arriae, aegrotabat et filius. filius mortuus est. huic Arria funus ita paravit, ut ignoraretur a marito; quin immo cum illa cubiculum mariti intraverat, vivere filium simulabat, ac marito persaepe interroganti, quid ageret puer, respondebat: <>. deinde, cum lacrimae suae, diu cohibitae, vincerent prorumperentque, egrediebatur; tum se dolori dabat et paulo post siccis oculis redibat. Scribonianus arma in Illyrico contra Claudium moverat; fuerat Paetus in partibus eius et, occiso Scriboniano, Romam trahebatur. erat ascensurus navem; Arria milites orabat, ut simul imponeretur. non impetravit: conduxit piscatoriam naviculam ingentemque navem secuta est.

Aegrōtābat Caecina Paetus, marītus Arriae, aegrōtābat et fīlius. Fīlius mortuus est. Huic Arria fūnus ita parāvit, ut ignōrārētur ā marītō; quīn immō cum Illa cubiculum marītī intrāverat, vīvere fīlium simulābat, ac marītō persaepe interrogantī, quid ageret puer, respondēbat: "bene quiēvit, libenter cibum sumpsit". Deinde, cum lacrimae suae, diū cohibitae, vincerent prōrumperentque, ēgrediēbātur; tum sē dolōrī dabat et paulō post siccīs oculīs redībat. Scribōniānus arma in Īllyricō contrā Claudium mōverat; fuerat Paetus in partibus eius et occīsō Scribōniānō, Rōmam trahēbātur. Erat ascēnsūrus nāvem; Arria mīlitēs ōrābat, ut simul impōnerētur. Nōn impetrāvit: condūxit piscātōriam nāviculam ingentemque nāvem secūta est.

XXIV
cum Publius Cornelius Nasica ad Ennium poetam venisset eique ab ostio quaerenti Ennium ancilla dixisset eum domi non esse, Nasica sensit illam domini iussu id dixisse et illum intus esse. accipe nunc quid postea Nasica fecerit. paucis post diebus cum Ennius ad Nasicam venisset et eum a ianua quaereret, exclamavit Nasica se domi non esse, etsi domi erat Ennius indignatus quod Nasica tam aperte mentiebatur: «quid?» inquit «ego non cognosco vocem tuam?» visne scire quid Nasica responderit? «homo es impudens. ego cum te quaererem, ancillae tuae credidi te domi non esse; tu mihi ipsi non credis?»

Cum Pūblius Cornēlius Nasīca ad Ennium poētam vēnisset eīque ab ōstiō quaerentī Ennium ancilla dīxisset eum domī nōn esse, Nasīca sēnsit illam dominī iussū id dīxisse et illum intus esse. Accipe nunc quid posteā Nasīca fēcerit. Paucīs post diēbus cum Ennius ad Nasīcam vēnisset et eum ā iānuā quaereret, exclāmāvit Nasīca sē domī nōn esse etsī domī erat. Ennius indignātus quod Nasīca tam apertē mentiēbātur: «quid?» inquit «Egō nōn cognōscō vōcem tuam?» Vīsne scīre quid Nasīca responderit? «Homō es impudēns. Egō cum tē quaererem ancillae tuae crēdidī tē domī nōn esse; tū mihī ipsī nōn crēdis?»

XXV
Cato attulit quodam die in curiam ficum praecocem ex Carthagine ostendens-que patribus inquit: «interrogo vos quando hanc ficum decerptam esse putetis ex arbore». cum omnes recentem esse dixissent, inquit: «atqui ante tertium diem scitote decerptam esse Carthagine. tam prope a muris habemus hostem! itaque cavete periculum, tutamini patriam. opibus urbis nolite confidere. fiduciam, quae nimia vobis est, deponite. neminem credideritis patriae consulturum esse, nisi vos ipsi patriae consulueritis. mementote rem publicam in extremo discrimine quondam fuisse!» statim-que sumptum est punicum bellum tertium, quo Carthago deleta est.

Catō attulit quōdam diē in cūriam fīcum praecocem ex Carthāgine ostendēnsque patribus inquit: «Interrogō vōs quandō hanc fīcum dēcerptam esse putētis ex arbore». Cum omnēs recentem esse dīxissent, inquit: «Atquī ante tertium diem scītōte dēcerptam esse Carthāgine. Tam prope ā mūrīs habēmus hostem! Itaque cavēte perīculum, tūtāminī patriam. Opibus urbis nōlīte cōnfīdere. Fīdūciam, quae nimia vōbīs est, dēpōnite. Nēminem crēdiderītis patriae cōnsultūrum esse, nisi vōs ipsī cōnsuluerītis. Mementōte rem pūblicam in extrēmō discrīmine quondam fuisse!» Statimque sūmptum est Pūnicum Bellum Tertium, quō Carthāgō dēlēta est.

XXVI
C. Plinius Marcellino suo salutem. tristissimus haec tibi scribo: Fundani nostri filia minor mortua est. ea puella nihil umquam festivius, nihil amabilius nec longiore vita dignius vidi. nondum annos XIII impleverat, et iam illi anilis prudentia, matronalis gravitas erat et tamen suavitas puellaris. ut illa patris cervicibus inhaerebat! ut nos amicos paternos et amanter et modeste complectebatur! ut nutrices, ut paedagogos, ut praeceptores diligebat! quam studiose, quam intellegenter lectitabat! ut parce ludebat! qua illa patientia, qua etiam constantia novissimam valetudinem tulit!

C. Plīnius Mārcellīnō suō salūtem. Trīstissimus haec tibi scrībō. Fundānī nostrī fīlia minor mortua est. Eā puellā nihil umquam fēstīvius, nihil amābilius nec longiōre vītā dignius vīdī. Nōndum annōs XIII implēverat, et iam illī anīlis prūdentia, mātrōnālis gravitās erat et tamen suāvitās puellāris. Ut illa patris cervīcibus inhaerēbat! Ut nōs amīcōs paternōs et amanter et modestē complectēbātur! Ut nūtrīcēs, ut paedagōgōs, ut praeceptōrēs dīligēbat! Quam studiōsē, quam intellegenter lēctitābat! Ut parcē lūdēbat! Quā illa patientiā, quā etiam cōnstantiā novissimam valētūdinem tulit.

XXVII
cum Accius ex urbe Roma Tarentum venisset, ubi Pacuvius grandi iam aetate recesserat, devertit ad eum. Accius, qui multo minor natu erat, tragoediam suam, cui «Atreus» nomen est, ei desideranti legit. tum Pacuvius dixit sonora quidem esse et grandia quae scripsisset, sed videri tamen ea sibi duriora et acerbiora. «ita est» inquit Accius «ut dicis; neque id me sane paenitet; meliora enim fore spero, quae deinceps scribam. Nam quod in pomis est, idem esse aiunt in ingeniis: quae dura et acerba nascuntur, post fiunt mitia et iucunda; sed quae gignuntur statim vieta et mollia, non matura mox fiunt sed putria».

Cum Accius ex urbe Rōmā Tarentum vēnisset, ubi Pācuvius grandī iam aetāte recesserat, dēvertit ad eum. Accius, quī multō minor nātū erat, tragoediam suam, quī «Atreus» nōmen est, eī dēsīderantī legit. Tum Pācuvius dīxit sonōra quidem esse et grandia quae scrīpsisset, sed vidērī tamen ea sibi dūriōra et acerbiōra. «Ita est» inquit Accius «ut dīcis; neque id mē sānē paenitet; meliōra enim fore spērō quae deinceps scrībam. Nam quod in pōmīs est, īdem esse āiunt in ingeniīs: quae dūra et acerba nāscuntur, post fīunt mītia et iūcunda; sed quae gignuntur statim viēta et mollia, nōn mātūra mox fīunt sed putria».

XXVIII
Aesopi nostri Licinus servus tibi notus Roma Athenas fugit. Is Athenis apud Patronem Epicureum paucos menses pro libero fuit, inde in Asiam abiit. postea Plato quidam Sardianus, cum eum fugitivum esse ex Aesopi litteris cognovisset, hominem comprehendit et in custodiam Ephesi tradidit. tu hominem investiga, quaeso, summaque diligentia vel Romam mitte vel Epheso rediens tecum deduc. noli spectare quanti homo sit. parvi enim preti est, qui tam nihili est. sed, propter servi scelus et audaciam, tanto dolore Aesopus est adfectus, ut nihil ei gratius possit esse quam recuperatio fugitivi.

Aesōpī nostrī Licinus servus tibi nōtus Rōmā Athēnās fūgit. Is Athēnīs apud Patrōnem Epicureum paucōs mēnsēs prō līberō fuit, inde in Asiam abiit. Posteā Platō quīdam Sardiānus cum eum fugitīvum esse ex Aesōpī litterīs cognōvisset, hominem comprehendit et in custōdiam Ephesī trādidit. Tū hominem investīgā, quaesō, summāque dīligentiā vel Rōmam mitte vel Ephesō rediēns tēcum dēdūc. Nōlī spectāre quantī homō sit. Parvī enim pretī est, quī tam nihilī est. Sed, propter servī scelus et audāciam, tantō dolōre Aesōpus est adfectus ut nihil eī grātius possit esse quam recuperātiō fugitīvī.

XXIX
cum Octavianus post victoriam Actiacam Romam rediret, homo quidam ei occurrit corvum tenens; eum instituerat haec dicere: «Ave, Caesar, victor imperator». Caesaris multum interfuit corvum emere; itaque viginti milibus sestertium eum emit. id exemplum sutorem quendam incitavit, ut corvum doceret parem salutationem. Diu operam frustra impendebat; quotienscumque avis non respondebat, sutor dicere solebat «oleum et operam perdidi». Tandem corvus salutationem didicit et sutor, cupidus pecuniae, eum Caesari attulit. audita salutatione Caesar dixit: «domi satis salutationum talium audio». tum venit corvo in mentem verborum domini sui: «oleum et operam perdidi». Ad haec verba Augustus risit emitque avem tanti, quanti nullam adhuc emerat.

Cum Octāviānus post victōriam Actiacam Rōmam redīret, homō quīdam eī occurrit corvum tenēns; eum īnstituerat haec dīcere: «Ave Caesar, victor, imperātor». Caesaris multum interfuit corvum emere; itaque vīgintī mīlibus sēstertium eum ēmit. Id exemplum sūtōrem quendam incitāvit, ut corvum docēret parem salūtātiōnem. Diū operam frūstrā impendēbat; quotiēnscumque avis nōn respondēbat, sūtor dīcere solēbat: «Oleum et operam perdidī». Tandem corvus salūtātiōnem didicit et sūtor, cupidus pecūniae, eum Caesari attulit. Audītā salūtātiōne Caesar dīxit: «Domī satis salūtātiōnum tālium audiō». Tum vēnit corvō in mentem verbōrum dominī suī: «Oleum et operam perdidī». Ad haec verba Augustus rīsit ēmitque avem tantī, quantī nūllam adhūc ēmerat.

XXX
hic vero, iudices, et fuit in Asia et viro fortissimo, patri suo, magno adiumento in periculis, solacio in laboribus, gratulationi in victoria fuit. et si habet Asia suspicionem quandam luxuriae, Murenam laudare debemus, quod Asiam vidit sed in Asia continenter vixit. quam ob rem accusatores non Asiae nomen Murenae obiecerunt, ex qua laus familiae, memoria generi, honos et gloria nomini constituta est, sed aliquod flagitium ac dedecus aut in Asia susceptum aut ex Asia deportatum. meruisse vero stipendia in eo bello virtutis fuit; patre imperatore libentissime meruisse pietatis fuit; finem stipendiorum patris victoriam ac triumphum fuisse felicitatis fuit.

Hic vērō, iūdicēs, et fuit in Asiā et virō fortissimō, patrī suō, magnō adiumentō in perīculīs, sōlāciō in labōribus, grātulātiōnī in victōriā fuit. Et sī habet Asia suspīciōnem quandam lūxuriae, Mūrēnam laudāre dēbēmus, quod Asiam vīdit sed in Asiā continenter vīxit. Quam ob rem accūsātōrēs nōn Asiae nōmen Mūrēnae obiēcērunt, ex quā laus familiae, memoria generī, honōs et glōria nōminī cōnstitūta est, sed aliquod flāgitium ac dēdecus aut in Asiā susceptum aut ex Asiā dēportātum. Meruisse vērō stīpendia in eō bellō virtūtis fuit; patre imperātōre libentissimē meruisse pietātis fuit; fīnem stīpendiōrum patris victōriam ac triumphum fuisse fēlīcitātis fuit.

XXXI
bello Latino T. Manlius consul nobili genere natus exercitui Romanorum praefuit. Is cum aliquando castris abiret, edixit ut omnes pugna abstinerent. sed paulo post filius eius castra hostium praeterequitavit et a duce hostium his verbis proelio lacessitus est: «congrediamur, ut singularis proelii eventu cernatur, quanto miles Latinus Romano virtute antecellat». tum adulescens, viribus suis confisus et cupiditate pugnandi permotus, iniussu consulis in certamen ruit; et fortior hoste, hasta eum transfixit et armis spoliavit. statim hostes fuga salutem petiverunt. sed consul, cum in castra revertisset, adulescentem, cuius opera hostes fugati erant, morte multavit.

Bellō Latīnō Titus Mānlius cōnsul nōbilī genere nātus exercituī Rōmānōrum praefuit. Is cum aliquandō castrīs abīret, ēdīxit ut omnēs pugnā abstinērent. Sed paulō post fīlius eius castra hostium praeterequitāvit et ā duce hostium hīs verbīs proeliō lacessītus est: "Congrediāmur, ut singulāris proeliī ēventū cernātur, quantō mīles Latīnus Rōmānō virtūte antecellat". Tum adulēscēns, vīribus suīs cōnfīsus et cupidāte pugnandī permōtus, iniussū cōnsulis in certāmen ruit; et fortior hoste, hastā eum trānsfīxit et armīs spoliāvit. Statim hostēs fugā salūtem petīvērunt. Sed cōnsul, cum in castra revertisset, adulēscenten, cuius opera hostēs fugātī erant, morte multāvit.

XXXII
pleni omnes sunt libri, plenae sapientium voces, plena exemplorum vetustas; quae iacerent in tenebris omnia, nisi litterarum lumen accederet. Quam multas imagines fortissimorum virorum - non solum ad intuendum, verum etiam ad imitandum - scriptores et Graeci et Latini nobis reliquerunt! quas ego, cupidus bene gerendi et administrandi rem publicam, semper mihi proponebam. colendo et cogitando homines excellentes animum et mentem meam conformable. Sic enim - laudem et honestatem solum expetendo, omnes cruciatus corporis et omnia pericula mortis parvi esse ducendo - me pro salute vestra in tot ac tantas dimicationes obicere potui.

Plēnī omnēs sunt librī, plēnae sapientium vōcēs, plēna exemplōrum vetustās; quae iacērent in tenebrīs omnia, nisi litterārum lūmen accēderet. Quam multās imāginēs fortissimōrum virōrum - nōn sōlum ad intuendum vērum etiam ad imitandum - scrīptōrēs et Graecī et Latīnī nōbīs relīquērunt! Quās egō, cupidus bene gerendī et administrandī rem pūblicam, semper mihi prōpōnēbam. Colendō et cōgitandō hominēs excellentēs animum et mentem meam cōnfōrmābam. Sīc enim - laudem et honestātem sōlum expetendō, omnēs cruciātus corporis et omnia perīcula mortis parvī esse dūcendō - mē prō salūte vestra in tot ac tantās dīmicātiōnēs obicere potuī.

XXXIII
omnia sunt excitanda tibi uni, C. Caesar, quae iacere sentis perculsa atque prostrata impetu belli ipsius, quod necesse fuit: constituenda iudicia, revocanda fides, comprimendae libidines, propaganda suboles; omnia quae dilapsa iam diffluxerunt, severis legibus vincienda sunt. In tanto civili bello, in tanto ardore animorum et armorum, quassata res publica multa perdidit et ornamenta dignitatis et praesidia stabilitatis suae; multaque uterque dux fecit armatus, quae idem togatus fieri prohibuisset. quare subveniendum reipublicae est et omnia nunc belli vulnera tibi sananda sunt, quibus praeter te mederi nemo potest.

Omnia sunt excitanda tibi ūnī, C. Caesar, quae iacere sentīs perculsa atque prōstrāta impetū bellī ipsīus, quod necesse fuit: cōnstituenda iūdicia, revocanda fidēs, comprimendae libīdinēs, prōpāganda subolēs; omnia quae dīlāpsa iam difflūxērunt, sevērīs lēgibus vincienda sunt. In tantō cīvīlī bellō, in tantō ardōre animōrum et armōrum, quassāta rēs pūblica multa perdidit et ōrnāmenta dignitātis et praesidia stabilitātis suae; multaquae uterque dux fēcit armātus, quae īdem togātus fierī prohibuisset. Quārē subveniendum reīpūblicae est et omnia nunc bellī tibi sānanda sunt, quibus praeter tē medērī nēmō potest.

XXXIV
cum Africanus in Literno esset, complures praedonum duces forte salutatum ad eum venerunt. tum Scipio, cum se ipsum captum venisse eos existimasset, praesidium domesticorum in tecto conlocavit. quod ut praedones animadverterunt, abiectis armis ianuae appropinquaverunt et clara voce Scipioni nuntiaverunt (incredibile auditu!) virtutem eius admiratum se venisse. haec postquam domestici Scipioni rettulerunt, is fores reserari eosque intromitti iussit. praedones postes ianuae tamquam sanctum templum venerati sunt et cupide Scipionis dextram osculati sunt. cum ante vestibulum dona posuissent, quae homines deis immortalibus consecrare solent, domum reverterunt.

Cum Āfricānus in Līternō esset, complūrēs praedōnum ducēs forte salūtātum ad eum vēnērunt. Tum Scīpiō, cum sē ipsum captum vēnisse eōs exīstimāsset, praesidium domesticōrum in tēctō conlocāvit. Quod ut praedōnēs animadvertērunt, abiectīs armīs iānuae appropinquāvērunt et clarā voce Scīpiōnī nūntiāvērunt (incrēdibile audītū!) virtūtem eius admīrātum sē vēnisse. Haec postquam domesticī Scīpiōnī rettulērunt, is forēs reserārī eōsque intrōmittī iussit. Praedōnēs postēs iānuae tamquam sānctum templum venerātī sunt et cupidē Scīpiōnis dextram ōsculātī sunt. Cum ante vestibulum dōna posuissent, quae hominēs deīs immortālibus cōnsecrāre solent, domum revertērunt.

XXXV
unum fuisse Homero servum, tres Platoni, nullum Zenoni tradunt. nemo vero eos miseretur, quod infeliciter vixerint. Menenius Agrippa, qui inter patres ac plebem publicae gratiae sequester fuit, aere collato funeratus est. Atilius Regulus, cum Poenos in Africa funderet, ad senatum scripsit mercenarium suum discessisse et ab eo desertum esse rus; id senatui publice curari placuit, quoniam Regulus aberat. Scipionis filiae ex aerario dotem acceperunt, quia nihil illis reliquerat pater. aequum mehercule erat populum Romanum tributum Scipioni conferre, cum a Carthagine semper tributum ipse exigeret. O felices viros puellarum, quibus populus Romanus loco soceri fuit!

Ūnum fuisse Homērō servum, trēs Platōnī, nūllum Zēnōni tradunt. Nēmō vērō eōs miserētur, quod īnfēlīciter vīxerint. Menēnius Agrippa, quī inter patrēs ac plēbem pūblicae grātiae sequester fuit, aere collātō fūnerātus est. Atīlius Rēgulus, cum Poenōs in Āfricā funderet, ad senātum scrīpsit mercēnārium suum discessisse et ab eō dēsertu esse rūs; id senātuī pūblicē cūrārī placuit, quoniam Rēgulus aberat. Scīpiōnis fīliae ex aerāriō dōtem accēpērunt, quia nihil illīs relīquerat pater. Aequum mehercule erat populum Rōmānum tribūtum Scīpiōnī cōnferre, cum ā Carthāgine tribūtum ipse exigeret. Ō fēlīcēs virōs puellārum, quibus populus Rōmānus locō socerī fuit!

XXXVI
Manius Curius Dentatus maxima frugalitate utebatur, quo facilius divitias contemnere posset. die quodam Samnitium legati ad eum venerunt. Ille se in scamno assidentem apud focum et ex ligneo catillo cenantem eis spectandum praebuit. Samnitium divitias contempsit et Samnites paupertatem eius mirati sunt. Nam cum ad eum magnum pondus auri publice missum attulissent, ut eo uteretur, vultum risu solvit et protinus dixit: «supervacaneae, ne dicam ineptae, legationis ministri, narrate Samnitibus Manium Curium malle locupletibus imperare quam ipsum fieri locupletem; et mementote me nec acie vinci nec pecunia corrumpi posse».

Mānius Curius Dentātus maximā frūgālitāte ūtēbātur, quō facilius dīvitiās contemnere posset. Diē quōdam Samnitium lēgātī ad eum vēnērunt. Ille sē in scamnō assidentem apud focum et ex ligneō catīllō cēnantem eīs spectandum praebuit. Samnitium dīvitiās contempsit et Samnitēs paupertātem eius mīrātī sunt. Nam, cum ad eum magnum pondus aurī pūblicē missum attulissent, ut eō ūterētur, vultum rīsū solvit et prōtinus dīxit: «Supervacāneae, nē dīcam ineptae, lēgātiōnis ministrī, nārrāte Samnitibus Mānium Curium mālle locuplētibus imperāre quam ipsum fīerī locuplētem; et mementōte mē nec aciē vincī nec pecūniā corrumpī posse».

XXXVII
In eum locum res deducta est, ut, nisi qui deus vel casus aliqui subvenerit, salvi esse nequeamus. Equidem, ut veni ad urbem, non destiti omnia et sentire et dicere et facere, quae ad concordiam pertinerent; sed tantus furor omnes invaserat, ut pugnare cuperent, etsi ego clamabam nihil esse bello civili miserius. omnia sunt misera in bellis civilibus, sed nihil miserius quam ipsa victoria: ea victores ferociores impotentioresque reddit, ut, etiamsi natura tales non sint, necessitate esse cogantur. bellorum enim civilium exitus tales sunt semper, ut non solum ea fiant, quae velit victor, sed etiam ut victor obsequatur iis, quorum auxilio victoria parta sit.

In eum locum rēs dēducta est, ut, nisi quī deus vel cāsus aliquī subvēnerit, salvī esse nequeāmus. Equidem, ut vēnī ad urbem, nōn dēstitī omnia et sentīre et dīcere et facere, quae ad concordiam pertinērent; sed tantus fūror omnēs invāserat, ut pugnāre cuperent, etsī egō clāmābam nihil esse bellō cīvīlī miserius. Omnia sunt misera in bellīs cīvīlibus, sed nihil miserius quam ipsa victōria: ea victōrēs ferōciōres impotentiōresque reddit, ut, etiamsī nātūrā tālēs nōn sint, necessitāte esse cōgantur. Βellōrum enim cīvīlium exitūs tālēs sunt semper, ut nōn sōlum ea fīant, quae velit victor, sed etiam ut victor obsequātur iīs, quōrum auxiliō victōria parta sit.

XXXVIII
Caecilia, uxor Metelli, dum more prisco omen nuptiale petit filiae sororis, ipsa fecit omen. Nam in sacello quodam nocte cum sororis filia persedebat expectabatque dum aliqua vox congruens proposito audiretur. Tandem puella, longa mora standi fessa, rogavit materteram, ut sibi paulisper loco cederet. tum Caecilia puellae dixit: «ego libenter tibi mea sede cedo». hoc dictum paulo post res ipsa confirmavit. Nam mortua est Caecilia, quam Metellus, dum vixit, multum amavit; postea is puellam in matrimonium duxit.

Caecilia, uxor Metellī, dum mōre prīscō ōmen nūptiāle petit fīliae sorōris, ipsa fēcit ōmen. Nam in sacellō quōdam noctem cum sorōris fīliā persedēbat expectābatque dum aliqua vōx congruēns prōpositō audīrētur. Tandem puella, longā morā standī fessa, rogāvit māterteram, ut sibi paulīsper locō cēderet. Tum Caecilia pualle dīxit: «Egō libenter tibi meā sēde cēdō». Hoc dictum paulō post rēs cōnfirmāvit. Nam mortua est Caecilia, quam Metellus, dum vīxit, multum amāvit; posteā is puellam in mātrimōnium dūxit.

XXXIX
sapientem nec paupertas nec dolor prohibet, nec eae res, quae imperitos avertunt et praecipites agunt. Tu illum premi putas malis? utitur! Non ex ebore tantum Phidias sciebat facere simulacra; ex aere quoque faciebat. Si marmor illi obtulisses, si viliorem materiam, fecisset tale, quale ex illa fieri optimum posset. eodem modo sapiens virtutem, si licebit, in divitiis explicabit, si minus, in paupertate; si poterit, in patria, si minus, in exilio; si poterit, imperator, si minus, miles; si poterit, integer, si minus, debilis. quamcumque fortunam acceperit, aliquid ex illa memorabile efficiet.

Sapientem nec paupertās nec dolor prohibet, nec eae rēs, quae imperītōs āvertuntet et praecipitēs agunt. Tū illum premī putās malīs? Ūtitur! Nōn ex ebore tantum Phīdias sciēbat facere simulācra ex aere quoque faciēbat. Sī marmor illī obtulissēs, sī vīliōrem māteriam, fēcisset tāle, quāle ex illā fierī optimum posset. Eōdem modō sapiēns virtūtem, sī licēbit, in dīvitiīs explicābit, sī minus in paupertāte; sī poterit, in patriā, sī minus, in exiliō; sī poterit, imperātor, sī minus, mīles; sī poterit, integer, sī minus, dēbilis. Quāmcumquē fortūnam accēperit, aliquid ex illā memorābile efficiet.

XL
Sulla, occupata urbe, senatum armatus coegerat ut C. Marius quam celerrime hostis iudicaretur. cuius voluntati nemo obviam ire audebat; solus Quintus Mucius Scaevola augur de hac re interrogatus sententiam dicere noluit. Quin etiam cum Sulla minitans ei instaret, dixit is Sullae: «licet mihi ostendas agmina militum, quibus curiam circumsedisti; licet mortem miniteris, numquam tamen ego hostem iudicabo Marium. etsi senex et corpore infirmo sum, semper tamen meminero urbem Romam et Italiam a Mario conservatam esse».

Sulla, occupātā urbe, senātum armātus coēgerat ut Gāius Marius quam celerrimē hostis iūdicārētur. Cuius voluntātī nēmō obviam īre audēbat; sōlus Quīntus Mūcius Scaevola augur dē hāc rē interrogātus sententiam dīcere nōluit. Quīn etiam cum Sulla minitāns eī īnstāret, dīxit is Sullae: «Licet mihi ostendās agmina mīlitum, quibus cūriam circumsēdistī; licet mortem minitēris, numquam tamen egō hostem iūdicābō Marium. Etsī senex et corpore īnfirmō sum, semper tamen meminerō urbem Rōmam et Ītaliam ā Mariō cōnservātam esse».

XLI
Curius et Fabricius, antiquissimi viri, et his antiquiores Horatii plane ac dilucide cum suis locuti sunt; non Sicanorum aut Pelasgorum, qui primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae verbis utebantur. Tu autem, proinde quasi cum matre Evandri nunc loquaris, sermone abhinc multis annis iam obsoleto uteris, quod neminem scire atque intellegere vis, quae dicas. Quin, homo inepte, taces, ut consequaris, quod vis? sed antiquitatem tibi placere dicis, quod honesta et bona et modesta sit. Sic ergo vive, ut viri antiqui, sed sic loquere, ut viri aetatis nostrae; atque id quod a C. Caesare scriptum est, habe semper in memoria et in pectore: «tamquam scopulum, sic fugias verbum insolens atque inauditum».

Curius et Fābricius antīquissimī virī, et hīs antīquiōrēs Horātiī plānē ac dīlūcide cum suīs locūtī sunt; nōn Sicānōrum aut Pelasgōrum, quī prīmī coluisse Ītaliam dīcuntur sed aetātis suae verbīs ūtēbantur. Tū autem, proinde quasi cum matre Evandrī loquāris, sermōne abhinc multīs annīs iam obsolētō ūteris quod nēminem scīre atque intellegere vīs quae dīcās. Quīn, hōmō inepte, tacēs, ut cōnsequāris quod vīs? Sed antīquitātem tibi placēre dīcis, quod honesta et bona et modesta sit. Sīc ergō vīive, ut virī antīquī, sed sīc loquere, ut virī aetātis nostrae; atque id quod ā C. Caesare scrīptum est, habē semper in memoriā et in pectore: «tamquam scopulum, sīc fugiās verbum īnsolēns inaudītum».

XLII
nonnulli sunt in hoc ordine, qui aut ea, quae imminent, non videant, aut ea, quae vident, dissimulent: qui spem Catilinae mollibus sententiis aluerunt coniurationemque nascentem non credendo confirmaverunt; quorum auctoritatem secuti multi, non solum improbi verum etiam imperiti, si in hunc animadvertissem, crudeliter et regie id factum esse dicerent. nunc intellego, si iste in Manliana castra pervenerit, quo intendit, neminem tam stultum fore, qui non videat coniurationem esse factam, neminem tam improbum, qui non fateatur.

Nōnnūllī sunt in hōc ōrdine quī aut ea, quae imminent, nōn videant, aut ea, quae vident, dissimulent: quī spem Catilīnae mollibus sententiīs aluērunt coniūrātiōnemque nāscentem nōn crēdendō cōnfirmāvērunt; quōrum auctōritātem secūtī multī, nōn sōlum improbī vērum etiam imperītī, sī in hunc animadvertissem, crūdēliter et rēgiē id factum esse dīcerent. Nunc intellegō, sī iste in Mānliāna castra pervēnerit, quō intendit, nēminem tam stultum fore, quī nōn videat coniūrātiōnem esse factam, nēminem tam improbum, quī nōn fateātur.

XLIII
num ad hostem veni et captiva in castris tuis sum? In hoc me longa vita et infelix senecta traxit, ut primum exsulem deinde hostem te viderem? qui potuisti populari hanc terram, quae te genuit atque aluit? non tibi ingredienti fines patriae ira cecidit? quamvis infesto et minaci animo perveneras, cur, cum in conspectu Roma fuit, tibi non succurrit: «intra illa moenia domus ac penates mei sunt, mater coniunx liberique»? ergo ego nisi peperissem, Roma non oppugnaretur; nisi filium haberem, libera in libera patria mortua essem. ego nihil iam pati possum nec diu miserrima futura sum: at contra hos, si pergis, aut immatura mors aut longa servitus manet.

Num ad hostem vēnī et captīva in castrīs tuīs sum? In hōc mē longa vīta et īnfēlīx senecta trāxit, ut prīmum exsulem deinde hostem tē vidērem? Quī potuistī populārī hanc terram, quae tē genuit atque aluit? Nōn tibi ingredientī fīnēs patriae īra cecidit? Quamvīs īnfestō et minācī animō pervēnerās, cūr, cum in cōnspectū Rōma fuit, tibi nōn succurrit: «intrā illa moenia domus ac penātēs meī sunt, māter, coniūnx līberīque»? Ergō egō nisi peperissem, Rōma nōn oppugnārētur; nisi fīlium habērem, lībera in līberā patriā mortua essem. Egō nihil iam patī possum nec diū misserrima futūra sum: at contrā hōs, sī pergis, aut immātūra mors aut longa servitūs manet.

XLIV
haec est tyrannorum vita, in qua nulla fides, nulla caritas, nulla fiducia benevolentiae stabilis esse potest: tyrannis omnia semper suspecta atque sollicita sunt; nullus locus amicitiae eis est. nescio enim quis possit diligere eum, quem metuat, aut eum, a quo se metui putet. coluntur tamen simulatione dumtaxat ad tempus. quodsi forte, ut fit plerumque, ceciderunt, tum intellegitur, quam fuerint inopes amicorum. hoc est quod Tarquinium dixisse ferunt exulantem: «tum intellexi, quos fidos amicos habuissem, quos infidos, cum iam neutris gratiam referre poteram».

Haec est tyrannōrum vīta in quā nūlla fidēs, nūlla cāritās, nūlla fīdūcia benevolentiae stabilis esse potest: tyrannīs omnia semper suspecta atque sollicita sunt; nūllus locus amīcitiae eīs est. Nesciō enim quis possit dīligere eum, quem metuat, aut eum, ā quō sē metuī putet. Coluntur tamen simulātiōne dumtaxat ad tempus. Quodsī forte, ut fit plērumque, cecidērunt, tum intellegitur, quam fuerint inopēs amīcōrum. Hoc est quod Tarquinium dīxisse ferunt exulantem: «Tum intellēxī, quōs fīdōs amīcōs habuissem, quōs infīdōs, cum iam neutrīs grātiam referre poteram».

XLV
Caesar ex captivis cognoscit quae apud Ciceronem gerantur quantoque in periculo res sit. tum cuidam ex equitibus Gallis persuadet ut ad Ciceronem epistulam deferat. curat et providet ne, intercepta epistula, nostra consilia ab hostibus cognoscantur. quam ob rem epistulam conscriptam Graecis litteris mittit. legatum monet ut, si adire non possit, epistulam ad amentum tragulae adliget et intra castra abiciat. In litteris scribit se cum legionibus celeriter adfore. Gallus, periculum veritus, constituit ut tragulam mitteret. haec casu ad turrim adhaesit et tertio post die a quodam milite conspicitur et ad Ciceronem defertur. Ille epistulam perlegit militesque adhortatur ut salutem sperent.

Caesar ex captīvīs cognōscit quae apud Cicerōnem gerantur quantoque in perīculō rēs sit. Tum cuidam ex equitibus Gallīs persuādet ut ad Cicerōnem epistulam dēferat. Cūrat et prōvidet nē,interceptā epistulā, nostra cōnsilia ab hostibus cognōscantur. Quam ob rem epistulam cōnscrīptam Graecīs litterīs mittit. Lēgātum monet ut, sī adīre nōn possit, epistulam ad āmentum trāgulae adliget et intrā castra abiciat. In litterīs scrībit sē cum legiōnibus celeriter adfore. Gallus, perīculum veritus, cōnstituit ut trāgulam mitteret. Haec cāsū ad turrim adhaesit et tertiō post diē ā quōdam mīlite cōnspicitur et ad Cicerōnem dēfertur. Ille epistulam perlegit mīlitesque adhortātur ut salūtem spērent.

XLVI
philosophi mundum censent regi numine deorum; eum esse putant quasi communem urbem et civitatem hominum et deorum, et unum quemque nostrum eius mundi esse partem; ex quo illud natura consequitur, ut communem utilitatem nostrae anteponamus. ut enim leges omnium salutem singulorum saluti anteponunt, sic vir bonus et sapiens et legibus parens consulit utilitati omnium plus quam unius alicuius aut suae. nec magis vituperandus est proditor patriae quam proditor communis utilitatis, aut communis salutis desertor propter suam utilitatem et salutem. ex quo fit, ut laudandus is sit, qui pro re publica cadat, quod decet cariorem nobis esse patriam quam nosmet ipsos.

Philosophī mundum cēnsent regī nūmine deōrum; eum esse putant quasi commūnem urbem et cīvitātem hominum et deōrum, et ūnum quemque nostrum eius mundī esse partem; ex quō illud nātūrā cōnsequitur, ut commūnem ūtilitātem nostrae antepōnāmus. Ut enim lēgēs omnium salūtem singulōrum salūtī antepōnunt, sīc vir bonus et sapiens et lēgibus parens cōnsulit ūtilitātī omnium plūs quam ūnīus alicuius aut suae. Nec magis vituperandus est prōditōr patriae quam prōditōr commūnis ūtilitātis, aut commūnis salūtis dēsertor propter suam ūtilitātem et salūtem. Ex quō fit, ut laudandus is sit, quī prō rē pūblicā cadat, quod decet cāriōrem nōbīs esse patriam quam nōsmet ipsōs.

XLVII
Iulia, Augusti filia, mature habere coeperat canos, quos legere secrete solebat. hac re audita Augustus voluit filiam deterrere quominus id faceret. Eo consilio aliquando repente intervenit oppressitque ornatrices. etsi super vestem earum deprehendit canos, tamen Augustus dissimulavit eos vidisse et aliis sermonibus tempus extraxit, donec induxit mentionem aetatis. tum interrogavit filiam, utrum post aliquot annos cana esse mallet an calva. cum illa respondisset «ego, pater, cana esse malo», mendacium illi pater obiecit: «non dubito quin calva esse nolis. quid ergo non times ne istae te calvam faciant?»

Iūlia, Augustī fīlia, mātūrē habēre coeperat cānōs, quōs legere sēcrētē solēbat. hāc rē audītā Augustus voluit fīliam dēterrēre quōminus id faceret. Eō cōnsiliō aliquandō repente intervēnit oppressitque ōrnātrīcēs. Etsī super vestem eārum dēprhendit cānōs, tamen Augustus dissimulāvit eōs vīdisse et aliīs sermōnibus tempus extrāxit dōnec indūxit mentiōnem aetātis. Tum interrogāvit fīliam, utrum aliquot annōs cāna esse māllet an calva. Cum illa respondisset «Egō, pater, cāna esse mālō», mendācium illī pater obiēcit: «Nōn dubitō quin calva esse nōlīs. Quid ergō nōn timēs nē istae tē calvam faciant?»

XLVIII
cerva alba eximiae pulchritudinis Sertorio a Lusitano quodam dono data erat. Sertorius omnibus persuasit cervam, instinctam numine Dianae, conloqui secum et docere, quae utilia factu essent. Si quid durius ei videbatur, quod imperandum militibus esset, a cerva sese monitum esse praedicabat. Ea cerva quodam die fugit et perisse credita est. cum aliquis Sertorio nuntiavisset cervam inventam esse, Sertorius eum iussit tacere; praeterea praecepit ut eam postero die repente in eum locum emitteret, in quo ipse cum amicis futurus esset. postridie eius diei Sertorius, admissis amicis in cubiculum suum, dixit eis visum in somno sibi esse cervam, quae perisset, ad se reverti. cum cerva, emissa a servo, in cubiculum Sertorii introrupisset, admiratio magna orta est.

Cerva alba eximiae pulchritūdinis Sertōriō ā Lūsitānō quōdam dōnō data erat. Sertōrius omnibus persuāsit cervam, īnstīnctam nūmine Diānae, conloquī sēcum et docēre, quae ūtilia factū essent. Sī quid dūrius eī vidēbātur, quod imperandum mīlitibus esset, ā cervā sēsē monitum esse praedicābat. Ea cerva quōdam diē fūgit et perīsse crēdita est. Cum aliquis Sertōriō nūntiāvisset cervam inventam esse, Sertōrius eum iussit tacēre; praetereā praecēpit ut eam posterō diē repente in eum locum ēmitteret, in quō ipse cum amīcīs futūrus esset. Postrīdiē eius diēī Sertōrius admissīs amīcīs in cubiculum suum, dīxit eīs vīsum in somnō sibi esse cervam, quae perīsset, ad sē revertī. Cum cerva, ēmissa ā servō, in cubiculum Sertōriī intrōrūpisset, admīrātiō magna orta est.

XLIX
Porcia, Bruti uxor, cum viri sui consilium de interficiendo Caesare cognovisset, cultellum tonsorium quasi unguium resecandorum causa poposcit eoque velut forte elapso se vulneravit. clamore deinde ancillarum in cubiculum vocatus Brutus ad eam obiurgandam venit, quod tonsoris praeripuisset officium. Cui secreto Porcia «non est hoc» inquit «temerarium factum meum, sed certissimum indicium amoris mei erga te tale consilium molientem: experiri enim volui, quam aequo animo me ferro essem interemptura, si tibi consilium non ex sententia cessisset».

Porcia, Brūtī uxor, cum virī suī cōnsilium dē interficiendō Caesare cognōvisset, cultellum tōnsōrium quasi unguium resecandōrum causā poposcit eōque velut forte ēlāpsō sē vulnerāvit. Clāmōre deinde ancillārum in cubiculum vocātus Brūtus ad eam obiūrgandam vēnit quod tōnsōris praeripuisset officium. Cui sēcrētō Porcia «Nōn est hoc» inquit «temerārium factum meum, sed certissimum indicium amōris meī ergā tē tāle cōnsilium mōlientem: experīrī enim voluī, quam aequō animō mē ferrō essem interēmptūra, sī tibi cōnsilium nōn ex sententiā cessisset».

L
cum Servius Sulpicius Galba et Aurelius Cotta consules in senatu contenderent uter adversus Viriathum in Hispaniam mitteretur, magna inter patres conscriptos dissensio erat, aliis pro Galba et aliis pro Cotta dicentibus; solus P. Scipio Aemilianus cum toto senatu dissensit: «neutrum» inquit «mihi mitti placet, quia alter nihil habet, alteri nihil est satis». nam Scipio Aemilianus aeque malam imperii magistram iudicabat inopiam atque avaritiam. qua sententia graviter et sine ulla malevolentia dicta Scipio obtinuit, ut neuter in provinciam mitteretur.

Cum Servius Sulpicius Galba et Aurēlius Cotta cōnsulēs in senātū contenderent uter adversus Viriāthum in Hispāniam mitterētur, magna inter patrēs cōnscrīptōs dissēnsiō erat, aliīs prō Galbā et aliīs prō Cottā dīcentibus; sōlus P. Scīpiō Aemiliānus cum tōtō senātū dissēnsit: «Neutrum» inquit «mihi mittī placet, quia alter nihil habet, alterī nihil est satis». Nam Scīpiō Aemiliānus aequē malam imperiī magistram iūdicābat inopiam atque avāritiam. Quā sententiā graviter et sine ūllā malevolentiā dictā Scīpiō obtinuit, ut neuter in provinciam mitterētur.